PHP – 1

PHP

 

Önsöz

PHP Desteği veren sitelerle ilgili not:

PHP’ye Giriş

PHP ve Veritabanı

PHP ve Web Sunucusu

Unix/Linux Sistemleri

Linux’ta program derlediniz mi?

Güvenli socket ve Internet Erişimi Katmanı

Windows-PWS ve IIS

IIS 4.0 ve 5.0

Browser Yetenek Dosyası: Browscap.ini

PWS 4.0

Windows’da Apache!

Windows’da MySQL

PHP’nin Yapı Taşları

PHP programını durdurmak

Değişkenler

Veri Türleri

Tür Değiştirme

Fonksiyon

Escape

Dört yararlı fonksiyon

İşlemciler (Operatörler)

Bir Arttırmak veya Azaltmak için

Sabit Değerler

Tarih ve saat Verisi

PHP’de Program Denetimi

if Deyimi

switch deyimi

switch için kısa yol

Döngüler

while döngüsü

do..while

for döngüsü

foreach

Döngüyü sona erdirmek için: break

Döngüyü sürdürmek için: continue

Fonksiyonlar

Fonksiyon Tanımlama ve Çağırma

Fonksiyona varsayılan değer verebiliriz

Değişkenlerin kapsamı: global ve static

Dizi-Değişkenler, Nesneler

Dizi Değişkenler

Dizi Değişken Oluşturalım

Dizi değişkenleri kullanalım

Dizi Değişkenlerin Düzenlenmesi

Dizileri birleştirme: array_merge()

Dizilere değişken ekleme: array_push()

Dizinin ilk elemanını silme: array_shift()

Diziden kesit alma: array_slice()

Dizileri sıralama: sort() ve rsort()

İlişkili dizileri sıralama: asort() ve ksort()

Nesneler

Bir Nesne Oluşturalım

PHP İşbaşında

Formlar

Form’dan GET Metoduyla Gelen Bilgiler

URL Kodları

Form’dan POST Metoduyla Gelen Bilgiler

Form ile işlemciyi Birleştirelim

Dosya “çıkartma”

Dosya İşlemleri

Harici Dosya (include)

include mu, require mı?

Dosyalar hakkında bilgi

Dosya var mı? file_exits()

Dosya mı, dizin mi? is_file() ve is_dir()

Dosya okunabilir mi? is_readable()

Dosya yazılabilir mi? is_writable()

Dosya çalıştırılabilir mi? is_executable()

Dosya boyutu: filesize()

Dosyaya son erişim tarihi: fileadate(), filemtime() ve filectime()

Dosyalar oluşturma ve silme

Dosya açma

Bir Fonksiyonu durdurmak için: Öl!

Dosya okuma: fgets(), fread() ve fgetc()

fseek() ile ölçü belirleme

Dosyaya yazma ve ek yapma: fwrite() ve fputs()

Kullanımdaki dosyayı kilitleyin!

Dizinlerle İşlemler

Dizin içeriğini listeleme: opendir() ve readdir()

Dizin oluşturma: mkdir()

Dizin silme: rmdir()

Bir Dosya İşlemi Örneği: Konuk Defteri

Metin Düzenleme ve Düzenli İfadeler

Temel Alfanümerik Fonksiyonları

substr()

trim()

chr()

ord()

strlen()

printf() ve sprintf()

number_format()

Tarih ve Saat Düzenleme

Düzenli İfadeler

Eşleştirme deyimleri ve işaretler

Düzenli İfadelerde Özel Karakterler

Karakter Grupları

Düzenli İfade Fonksiyonları

ereg() ve eregi()

ereg_replace() ve eregi_replace()

split()

sql_regcase()

PHP ile Veritabanı

MySQL Veritabanı

mySQL veri türleri

PHP-MySQL İlişkisi

PHP’de Güvenlik

Parola ve SSL

Tırnak İşareti Sorunu

PHP Kaynakları

 

Önsöz

Rasmus Lerdorf,  tarihin ilk dönemlerinde yani Internet’in henüz yayıldığı 1990’ların ortalarına doğru iş arıyordu; hayat öyküsünü bir kişisel sayfada yayınlamak ve başvuracağı yerlere bu sayfanın adresini verebileceğini düşündü. Fakat o dönemde özellikle üniversitelerin Unix ağlarında kurulan Web Sunucularda kişisel sayfa yapmak kolay değildi. Rasmus, kendisi için hazırladığı yazılımın Web’e aşina olmayanlar starafından da kolayca kullanabileceğini düşündü. Bu yazılımın büyükçe bir bölümü Perl dilinden alınmıştı. Adına Personal Home Page (Kişisel Ana Sayfa) dediği bu programın çok tutulması üzerine Rasmus Lerdorf, Internet Sitesi kuran herkesin birinci gün değilse bile ikinci gün farkına vardığı ihtiyacı, yani bir form yoluyla ziyaretçiden gelen bilgileri işlemeyi sağlayan ekleri yazdı ve programın adı PHP/FI (Form Interpreter/Form Yorumlayıcı) oldu. Kimileri programın bu sürümüne PHP2 adını taktı; ve bu ad, programın çok değişmesine ve gelişmesine rağmen uzun süre değişmeden kaldı.

Rasmus Lerdorf, 1995’in ortalarında, Zeev Suraski, Stig Bakken, Shane Caraveo ve Jim Winstead ile bir grup kurdu ve PHP’yi Perl’den ödünç alma rutinlerle iş yapan bir paket olmaktan çıkartıp, Nesne-Yönelimli (Object-Oriented) bir programlama dili haline getirdi. Bu grup, bugün PHP4 adı verilen bu dili geliştirmekte ve yeni işlevsellikler kazanması için sürekli çalışmaktadır. PHP, Linux gibi, Açık Sistem kurallarına tabidir; isteyen programda istediği değişikliği yapabilir; ancak bu değişiklikten para kazanamaz ve yaptığı değişiklikleri isteyen herkese açıklamak zorundadır.

Linux’un önümüzdeki yıllarda en çok kullanılan işletim sistemi olacağı yolundaki bilgiler kuşkusuz en çok Linus Torvalds’ı şaşırttı. Linux’un bu başarısındaki en önemli anahtar nokta olan açık kaynak geliştiriliyor ve dünyanın heryerinden yazılım geliştiricilerin desteğini alıyor olması. Aynı başarıyı Web yazılım geliştirme dili PHP de gösteriyor. PHP bundan iki yıl öncesine kadar adı duyulmamış basit bir dildi. Ancak şimdi gerek performans gerek destek açısından diğer Web yazılım geliştirme dilleri ile kolayca yarışıyor; hatta bunları fazlasıyla geçiyor. Hemen her türlü işletim sistemiyle çalışıyor olması da cabası. PHP, her türlü veritabanıyla sorunsuz çalışıyor olmasıyla ve  Zend derleyicisiyle daha da yaygınlık ve güç kazanacak. PHP ve açık kaynak olarak geliştirilmeye başlanan MySQL’in birlikte kullanıldıklarında yakaladıkları etkinlik binlerce Dolar verilerek alınan veritabanı ve uygulama dilleriyle yarışmanın ötesinde farklara sahip.

Türkiye’de PHP oldukça yeni kullanılmaya başlandı. Dünyadaki PHP kullanıcılarının tercih ettikleri PHP editörü PHPed’i bir Türk’ün geliştirmiş olması, hepimize haklı bir gurur veriyor. Ayrıca http://www.php.org.tr adresindeki oluşum çok kısa sürede Türkiye’de PHP’nin layık olduğu yeri alacağını gösteriyor.

Bu kitapçığı PHP’nin 4’ncü sürümüne göre yazdık. Burada verdiğimiz örnekleri uyguladığınızda beklenen sonucu alamazsanız, önce sizin sisteminizde kurulu PHP’nin sürümünü kontrol etmelisiniz. Bu kitapçıktaki örnek kodları PC Life dergisinin Internet sitesinde, http://www.pclife.com.tr/………./php_kodlar.zip adresinde bulabilirsiniz. Ayrıca bu kitapçıktaki kodların tümünün gerçek bir Web sunucuda nasıl işlediğini görmek için  http://www.mycgiserver.com/~ocal/ adresine bakabilirsiniz.

Bununla birlikte bir programlama dilinin incelikleri, ancak kodlarınızı kendiniz yazarsanız öğrenilebilir. Örnek kodlardan, ancak kendi yazdığınız kodlar beklediğiniz sonucu vermediği taktirde, karşılaştırma amacıyla yararlanmalısınız. Sizi biraz da buna zorlamak için yer yer konuları bu kodların yazıldığı varsayımı ile ele alacağım.

Bugüne kadar PHP programlarrına .php3 uzatmasını vermek adeta gelenek halini almıştı; ancak PHP’nin 4’ncü sürümüyle birlikte, konfigürasyon ve INF dosyaları, yapılandırma sırasında işletim sistemlerine ve Web sunucularına varsayılan değer olarak sadece .php uzatmasını tanımasını bildiriyorlar. PHP programlarınıza bundan başka uzatmalar verecekseniz, Linux’ta Apache konfigürasyon dosyasını, Windows’da ise Registry kayıtlarını değiştirmeniz gerekir.

İki bölüm olarak sunacağımız PHP kitapçığının birinci bölümünün yazılmasında yurdumuzda PHP kullanıcılarını eğitme ve destekleme hareketinin öncüleri Sayın Kayra Otaner, Serdar Soydemir ve  Özgür Akan, değerli yardımlarını esirgemediler. İkinci kitapçıkta yer alacak uygulamaların tümünü bu grup geliştirdi ve Açık Kaynak hareketinin gerçek temsilcileri olduklarını göstererek, serbestçe kullanılmak üzere okuyucularımıza sundular. Kendilerine sonsuz teşekkürlerimizi sunarız. Bununla birlikte bu kitapçıkta varolan hataların tümü bana aittir.

PHP Desteği veren sitelerle ilgili not:

Bu kitapçıkta bir kaç sayfa ilerledikten sonra, yapmak isteyeceğiniz ilk işlerden birinin ücretli veya ücretsiz PHP desteği veren bir Wes sitesi evsahibi (Hosting) firması aramak olacağını tahmin ediyorum. Bu amaçla aramalarınıza http://www.pageresource.com/putweb/index.html adresinden başlamanızı salık veririm. Eğer doğruca böyle bir evsahibi firmaya ulaşmak isterseniz http://www.mycgiserver.com adresine gidebilirsiniz. Kitapçığın sonunda çeşitli PHP kaynaklarının bir listesini de bulabilirsiniz.

PHP’ye Giriş

C/C++, Pascal, hatta Visual Basic bilen kişiler için PHP öğrenmek hemen hemen bir öğleden sonrayı ayırmak suretiyle yapılabilecek bir iştir. Bu dillere aşina olmayanlar ise belki bir kaç öğleden sonralarını ayırmak zorunda kalabilirler! PHP, bir Script dilidir; yani kodları düz yazı dosyaları halinde kaydedilir ve kullanılacağı ortamda bir yorumlayıcı tarafından yorumlanır. Bu, PHP ile yazacağınız programları, derlemek yani ortaya bir EXE veya çalıştırılabilir başka bir dosya çıkartmaya gerek olmadığı anlamına gelir. Fakat PHP Script’lerinizi çalıştırabilmek için bu dili bilen bir programa ihtiyacınız vardır. Bu programın tek başına (komut istemci penceresinde veya terminal ekranında) çalışması mümkün olduğu gibi, Web Server tarafından da çalıştırılabilir olması gerekir. Başka bir deyişle Web Sunucu programının PHP anlar hale getirilmesini sağlamak zorundayız.

PHP yorumcusu, bugün Zend-çekirdeği adı verilen bir Scripting teknolojine dayalı olarak, Zeev Suraski ile Andi Gutmans tarafından sıfırdan, tamamen yeniden yazılmış bulunuyor. Zend, tıpkı Windows Script Host ve mesela Visual Basic for Applications (VBA) gibi, işletim sistemine kendisi ile uyumlu Script dilleriyle yazılmış programları çalıştırma imkanı kazandıran bir teknolojidir (Zend konusunda ek bilgiyi Internet’te www.zend.com adresinde bulabilirsiniz.) Bugün bu dilin resmî adı “PHP: Hypertext Preprocessor” (Hiper-metin ön-işlemcisi) olarak değiştirildi, ve çeşitli Web Server’ların PHP dili anlaması için gerekli yorumlayıcıları yeniden üretlidi. 20 Ocak 200’de İsrail’de PHP’nin ilk uluslararası konferansı yapıldı ve 4’ncü sürümünün betası ortaya kondu.

Peki ama PHP nedir?

PHP ile artık oturup her türlü işlevselliği sahip programlar yazabilirsiniz; yani PHP başlı başına uygulama alanları bulabilecek düzeye ulaşmıştır. Başka bir deyişle PHP ile oyun programından tutun veritabanı yönetimine kadar hemen her türlü programı yazabilirsiniz. Bizi bu kitapçıkta ilgilendiren tarafıyla PHP, Web Sunucu’ya bir takım işler yaptırmak için program yazma dilidir. Tıpkı CGI/Perl veya ASP ya da ColdFusion, Java (Javascript değil!) gibi! PHP kodları, oluşturacağımız HTML sayfalarında HTML etiketlerinin arasında kendi özel ayracı içinde yazılır:

            <html>

            <?PHP

                  echo (“Merhaba Dünya!”);

            ?>

            </html>

İster kişisel bilgisayarımızda, ister gerçek Internet ortamında olsun, bir Web Sunucu, ziyaretçinin (Internet istemci programının, Browser’ın) talep ettiği dosya adının uzatması olarak “.PHP,”  “.PHP2,” “.PHP3,” veya “.PHP4” görünce, kendine kendine, “Yine bana iş çıktı!” diye düşünür! Çünkü Web Server, uzatması “.htm” veya “.html” olan bir dosyayı, kendi sabit disklerinden birinde bulur ve zahmetsizce, ziyaretçinin bilgisayarına gönderir. Fakat, “.asp,” .pl,” “.cfm” gibi, “.PHP” uzatması, Web Sunucu’ya bu sayfayı olduğu gibi, alıp ziyaretçinin Browser’ına göndermek yerine, önce PHP yorumlayıcıyı çağırarak, ona teslim etmesi gerektiğini bildirir. PHP yorumlayıcısı (yani Windows ortamında PHP.exe veya 4’ncü sürümle gelen PHP4isapi.dll, Unix ve türevlerinde çalıştırılabilir PHP dosyası), kendisine teslim edilen bu belgede önce “<?PHP” ve “?>” ayraçları arasındaki PHP kodlarını seçerek alır ve gereği ne ise onu yapar. Bu ayraçların içinde kalan kodlar, bizim yapılmasını istediğimiz işlemin komutlarıdır. HTML ile yetinmeyip, PHP kullanmamızın sebebi, bu komutların HTML’in yapayacağı şeyleri yapmasıdır.

HTML’in yapamayacağı şeylerin başında, Web Sunucusu’nda yapılacak işler vardır. Sözgelimi HTML etiketlerini kullanarak, Web Sunucusu’ndaki bir veritabanı dosyasını açıp, içindeki verileri okuyamayız. HTML yoluyla Web Sunucusu’nun sabit disklerindeki düz yazı dosyalarını da okuyamayız ve bu disklere dosya yazamayız. HTML etiketleri ile Web ziyaretçimizden bilgi edinebilir ve bunları Sunucu’ya yollayabiliriz; ama o kadar! Bu bilgileri işe yarar şekle sokmak için bize Server’da çalışan bir program gerekir. Server’da çalışan program, EXE ve DLL veya JSP (Java Server Pages)  gibi bir “gerçek program”; veya Perl, ASP ve PHP gibi Script diliyle yazılmış bir program olabilir. (Gerçek programları yazanlar, tabiî, sizin Script diliyle yazılmış programlara “program” demenize çok kızarlar! Ama bu Script pogramlarının program olmasını hiç engellemez.)

Ne diyorduk? Web Sunucu, “.PHP” uzatmasını görünce telaşa kapılır, bu dosyayı PHP yorumlayıcısına verir ve o da “<?PHP” ve “?>” ayraçları içindeki kodları icra eder, demiştik. Bu icraatın sonunda ortaya çıkan ürün eğer ziyaretçiye gönderilecekse, HTML etiketleri içinde gönderilir; yani ziyaretçi asla PHP kodlarını göremez. Kimi zaman PHP programımızın çalışması sonucu ortaya ziyaretçiye gönderilecek bir ürün çıkmaz; elde edilen sonuç ya başka bir programa (örneğin elektronik ileti gönderen bir Sendmail progamına) hammadde olarak verilir, ya da Server’da sabit diske yazılır. Fakat her durumda, Web ziyaretçimiz bizim PHP kodlarımızı göremez; bu Web sayfalarımızda PHP kodu kullanmamız halinde, sayfalarımızın Browser tarafından tanınması veya tanınmaması gibi bir durumun ortaya çıkmaması demektir. Ziyaretçi ne tür Browser kullanırsa kullansın, kendisine Sunucu’dan daima saf HTML kodu geleceği için, sayfalarımızı rahatça görebilecektir. Tabiî bir nokta var: Sayfalarımızda herhangi bir Browser’ın arızalı yorumladığı veya hiç yorumlayamadığı HTML etiketleri bulunabilir; ya da söz gelimi ziyaretçiye giden HTML’in içinde Browser’da çalıştırılacak olan başka Script kodları bulunabilir; ve Browser bu kodları anlamayabilir. Örneğin, HTML sayfanızda VBScript kodları kullanmış iseniz, Netscape ile sitenize bağlanmış olan kişiler bu kodun oluşturmasını istediğiniz etkiyi göremeyeceklerdir; çünkü Netscape VBScript anlamaz! PHP ile yazacağınız Web programlarının (eski deyimiyle “sayfaların”) oluşturacağı HTML belgesinin Browser türleri ve sürümleri ile uyarlılığını sağlamak yine Web programcısı olarak sizin sorumluluğunuzdadır.

Özetlersek, PHP bir CGI programlama dilidir; bu dille, Web Sunucusu ile Web ziyaretçisi arasındaki buluşma noktası olan CGI’da bilgi alışverişi yapılabilir; Sunucu’da bulunan başka programlar çalıştırılabilir ve böylece Web sayfalarımıza HTML’in sınırlamalarının ötesinde hareket ve ziyaretçi ile etkileşme olanağı kazandırılabilir.

Sanırım iyi bir Web programcısı olarak şu anda ekrana “Merhaba Dünya!” yazdırmak için sabırsızlanıyorsunuz. Ama bunun için, PHP sayfanızı ya PHP-uyumlu bir Web Sunucusu’ndaki Web sitenize yüklemek, ya da kişisel bilgisayarınızdaki kişişel Web Sunucusu’na PHP öğretmek zorundasınız. Bu ikinci yöntemi kuvvetle tavsiye ederim; çünkü yazacağınız PHP programlarını gerçek Internet Sunucusunda sınamak, bazen arzu edilmeyen durumlara yol açabilir. Oysa kişinin bu denemeleri, evinde ve işyerinde kendi bilgisayarında yapması, çoğu zaman daha az başağrısı ve gözyaşına yol açar! En azından, PHP hatalarınızı ve gözyaşlarınızı sizden başka gören olmaz!

PHP ve Veritabanı

Kişisel bilgisayarınızdaki kişisel Web sunucusuna PHP öğretme işlemine geçmeden önce, hemen hemen PHP’nin ikiz kardeşi sayılan MySQL’den ve onun rakibi PostgreSQL’den kısaca söz edelim.

PHP’nin varlık sebeplerinin başında, ticarî Unix ve Microsoft Windows işletim sistemlerinden ayrı, ticarî olmayan Açık Sistem ortamlarında çalışan bir Script dili ile bu dille kullanılabilecek yine Açık Sistem ürünü bir veritabanı erişim ve yönetim aracına sahip olmak gelir. Perl, gerçi PHP’den çok önce Açık Sistem ürünü olarak, isteyen Web Programcısı’nın ücretsiz edineceği bir CGI programlama dili olarak Web’in ilk gününden beri Web Programcısının emrinde idi. Ama Perl, metin dosyalarından yazı çekmek ve bunları biçimlendirerek rapor haline getirmek amacıyla geliştirilen bir dil olduğu için, özellikle veritabanına dayalı işlemlerde programcıya çok güçlük çıkartıyordu. ASP ise (ASP desteği sağlayan ve ücretsiz Web sitesi veren firmaların giderek artmasına ve veritabanı konusunda hem kolaylık, hem de büyük bir etkinlik sağlamasına rağmen) çoğunlukla ücretli Web sitesi aldığımız ticarî amaçlı evsahibi (Hosting) firmalarının sağladığı bir teknoloji olarak görüldü. PHP, tasarımcılarının MySQL ve PostgreSQL teknolojilerini geliştiren kurum ve firmalarla yaptığı yakın işbirliği sonucu ikinci sürümünden itibaren veri-yönlendirmeli Web uygulaması alanında önemli bir araç olarak belirdi. Dolayısıyla, PHP kurulumu dendiği zaman, kendiliğinden, MySQL kurulumu da kastedilmiş olur. Şimdi PostgreSQL da ekleyebiliriz.

PHP, bir dildir; MySQL ve PostgreSQL ise bir demet sürücüdür. PHP ile, Web Server’a sayfanızı Internet ziyaretçisine göndermeden önce bir takım komutları icra etmesini, bir takım veri dosyalarını açıp içindeki bilgileri alıp bunları HTML kodlarıyla bezeyip, Browser’a bildiğimiz klasik HTML sayfası olarak göndermesi talimatını veririz. MySQL ve PostgreSQL ise, Windows sistemlerinde Denetim Masası’nda gördüğünüz ODBC Veri Kaynağı Yönetmeni adlı araç gibi, bir vertabanı sunucusu, yani Database Server pprogramlarıdır. Yakın zamana kadar bu iki veritabanı yönetim aracı arasında fazla bir çekişme yoktu. Ancak şimdi özellikle Linux kullanıcıları topluluklarında iki program arasında verimlilik testleri yapılıyor; hangisinin daha iyi olduğnuna ilişkin yoğun bir tartışma sürüyor. PHPBuilder.com uzmanları, yaptıkları bir çok denemede, MySQL’in daha hızlı ve daha etkin çalıştıkları sonucuna varıyorlar. (Bu konuda daha geniş bilgi edinmek için Internet’te www://PHPbuilder.com/columns/tim20000705.PHP3 adresine bakabilirsiniz.)

MySQL, bir kullanıcı lisansı 200 Dolar olan ticarî bir program iken 2000 yılı ortalarında GPL (GNU General Public License/GNU Kamusal  Lisans) uygulamasına geçmiş ve ücretsiz dağtılır hale gelmiş bulunuyor. Buna göre MySQL’i bir ticarî uygulamanın içinde motor olarak kullanacaksanız üreteci firmaya lisans ücreti ödemeniz gerekir; bunun dışındaki uygulamalar için programı Internet’ten indirerek kullanabilirsiniz. PHP için MySQL’e gerek yoktur. PHP, bir NT veya Win9x tabanlı Web Server’da çalıştırılıyorsa, Microsoft’un ODBC sürücüleri ile çalışabilir; ve ODBC’nin okuduğu bütün veritabanlarından veri çekebilir. (ODBC’nin Unix-Linux sürümü de vardır.)  Ayrıca PHP için Adabas, dBase, Empress, FilePro, Informix, InterBase, mSQL, Oracle, Solid, Sybase, Velocis ve bir çok Unix veritabanı yöneticisi için geliştirilmiş add-on (sonradan eklenen) modüller vardır. PHP, bir çok LDAP istemci programı için yazılmış API’lere de sahiptir. PHP ile IMAP, SMTP gibi Internet elektronik mektup protokollerini kullanmak da mümkündür.